رفتن به محتوای اصلی
شنبه ۲۷ مرداد ۱۳۹۷
.

دسته بندی اخبار

دسته بندی عمومی

نبرد دولت‌ها با تلگرام

نبرد دولت‌ها با تلگرام

انسان‌ها از نخستین لحظه‌ی پیدایش خود تاکنون به‌صورت پیوسته در تلاش هستند شیوه‌های نوینی را برای ارتباط با یکدیگر ایجاد کنند. این موضوع از کشیدن نقاشی روی دیواره‌های غارها شروع شد و هم‌اینک در مرحله‌ی رسانه‌های اجتماعی قرار دارد. همچنین پیش‌بینی می‌شود در آینده‌ای نه‌چندان دور بتوان شیوه‌ی جدیدی از آن را در واقعیت مجازی مشاهده کرد. از طرفی در کنار برقراری ارتباط، رمزنگاری کردن داده‌ها نیز از اهمیت بالایی برخوردار بوده و هست، به‌گونه‌ای که شیوه‌های بسیاری، برای این موضوع ایجاد شدند و هر روز نیز روش جدیدی برای افزایش امنیت رمزنگاری، اختراع می‌شود؛ اما در این میان، حفره‌های امنیتی متعددی نیز کشف‌شده است و موجب شده تا اعتماد به روش‌های نوین رمزنگاری، در هاله‌ای از ابهام قرار بگیرد.

در سال ۲۰۱۳ دو برادر اهل روسیه، پیام‌رسانی به نام تلگرام را به وجود آوردند که به نظر می‌رسید هر دو بستر برقراری ارتباط و امنیت را با یکدیگر ارائه می‌دهد. تلگرام به‌سرعت شروع به محبوب شدن کرد تا جایی که بر اساس جدیدترین آمار منتشرشده در سال ۲۰۱۸، بیش از ۲۰۰ میلیون کاربر فعال دارد.

 

برادران دروف در هنگام راه‌اندازی تلگرام تحت پوشش شرکتی به نام «Digital Fortress» شروع به فعالیت کردند. این شرکت دو دفتر اصلی در آمریکا و انگلیس دارد و فعالیت اصلی آن ارائه‌ی زیرساخت‌های مراکز داده و خدمات ابری به شرکت‌های بسیاری مانند گوگل، آمازون و فیس‌بوک است. از طرفی مدت کوتاهی پس‌ازاین که ایران و روسیه اعلام کردند قصد فیلتر تلگرام را دارند، تلگرام اعلام کرد در آینده‌ای نزدیک بستر بلاک چین و ارز دیجیتالی خود را راه‌اندازی می‌کند. شرکت‌های حاضر در دره سیلیکون، مانند اپل و گوگل نیز به‌سرعت شروع به حمایت از این طرح کردند. شاید بتوان در اختیار قرار دادن سرورهای متعدد و گسترده توسط شرکت آمازون و گوگل برای کمک به دور زدن فیلترینگ در ایران و روسیه را مثالی از حمایت ابرقدرت‌ها از تلگرام، برای قانون‌شکنی عنوان کرد.

 

اما باگذشت زمان، حاشیه‌های پیرامون پیام‌رسان مذکور افزایش یافت تا جایی که کشورهایی مانند روسیه، ایران، چین، اندونزی و پاکسان و مالزی تصمیم گرفتند آن را به‌صورت کامل از دسترس خارج کرده یا با اختلال مواجه کنند. به ادعای کشورهای مذکور، تلگرام نه‌تنها از چارچوب‌ها و قوانین این کشورها تبعیت نمی‌کند، بلکه در برابر ساختارهای امنیت ملی نیز قد علم کرده و آن‌ها را به چالش کشیده است.

 

رشد فعالیت‌های غیرقانونی در تلگرام

 

با توجه به گزارش‌های متعدد منتشرشده از سوی سازمان‌های امنیتی کشورهای مختلف و همچنین ایران، این پیام‌رسان هم‌اینک به بستری برای فعالیت مجرمان تبدیل‌شده است. برای نمونه از طریق این بستر، اجناس غیرقانونی و قاچاق تبلیغ‌شده و به فروش می‌رسند.

 

به‌علاوه بر اساس گزارش پلیس فتا، کانال‌های بسیاری با محتوای مستهجن، قاچاق انسان و فروش مواد مخدر در آن به وجود آمده است و سهمی چهل‌درصدی از جرائم رخ‌داده در فضای مجازی، از طریق بستر این پیام‌رسان، صورت می‌پذیرد. همچنین گروه‌های تروریستی به‌خصوص داعش از طریق آن هماهنگی‌های لازم برای انجام عملیات خود را انجام می‌دادند. برای مثال حادثه‌ی انفجار ایستگاه مترویی در روسیه یا حمله به مجلس شورای اسلامی در ایران در این بستر کلید خورده بود.

 

همه این حواشی، سبب شد تا کشورهایی مختلفی در جهان، اقدام به مسدودسازی دسترسی کاربران به این شبکه اجتماعی کنند. یکی دیگر از دلایل فیلترینگ تلگرام، فروش اطلاعات کاربران، به‌خصوص کاربران ایران به سازمان‌های اطلاعاتی آمریکایی و اسرائیلی عنوان شد.

 

همچنین پژوهشگران برجسته در زنجیره تأمین امنیت چک پوینت (Check Point)، اظهار داشتند مجرمان سایبری برای تبادل اطلاعات، استخدام همکاران جدید و گریز از مقامات دولتی به پیام‌رسان فراگیر تلگرام رو آورده‌اند. دلیل انتخاب تلگرام توسط مجرمان، موفقیت سازمان‌های انتظامی در جلوگیری از فعالیت بازار و تالارهای گفتگوی وب تاریک (Dark Web) است.

 

تلاش خستگی‌ناپذیر روس‌ها برای فیلترینگ تلگرام

 

دولت روسیه در اوایل سال ۲۰۱۸ از تلگرام درخواست کرد اطلاعات مردم این کشور و کلیدهای رمزنگاری تلگرام را در اختیار نهادهای امنیتی روسی قرار دهد تا بتوانند روی فعالیت‌های مخرب و تروریستی موجود در این بستر، نظارت داشته باشند؛ اما حتی پس از مدت‌زمان تعیین‌شده، تلگرام حاضر نشد درخواست روسیه را انجام دهد. مقامات روسی مدعی بودند که تلگرام، سبب رشد جرائم سازمان‌یافته در این کشور شده است و به همین خاطر، باید از دسترس خارج شود. به همین علت، دادگاه این کشور دستور فیلترینگ فوری پیام‌رسان اجتماعی یاد شده را صادر کرد.

 

بر پایه‌ی همین حکم، اپراتورهای روسی ۱۸.۵ میلیون آدرس IP را مسدود کردند که بیشتر آن‌ها، متعلق به آمازون و گوگل بود. این موضوع باعث شد اینترنت روسیه با اختلال و کندی گسترده مواجه شده و حتی بر اساس بعضی گزارش‌ها، میلیون‌ها وبگاه استفاده‌کننده از خدمات این دو شرکت نیز از دسترس خارج شوند. الکساندر ژاروف، رئیس سازمان نظارت بر ارتباطات الکترونیکی روسیه توضیح داد تاکنون ۱۸ زیر شبکه‌ی آمازون و گوگل در روسیه فیلتر شده‌اند.

 

ژاروف شرح داد در ابتدا تنها ۹ هزار IP متعلق به تلگرام مسدود شد و در نتیجه بسیاری از مردم دیگر نتوانستند به آن متصل شوند؛ اما گوگل و آمازون در روند این کار اختلال ایجاد کرده و سرورهای خود را در اختیار تلگرام قرار دادند.

 

به‌عبارت‌دیگر آمازون که در مقطعی IP های خود را در اختیار تلگرام قرار داده بود، ۶۰۰ هزار آدرس خود را تغییر داد. همچنین ۵۴۰ هزار آدرس از زیر شبکه‌های گوگل شناسایی شد که در اختیار این پیام‌رسان قرار گرفته بودند. این موضوع باعث می‌شد با بسته شدن هر IP تنها ۲ تا ۴ دقیقه زمان لازم باشد که آدرس دستیابی به بستر مورد بررسی تغییر پیدا کند. در واقع تلگرام با استفاده از خدمات دامین فرانتیگ (domain fronting) به سرعت IP سرورهای خود تغییر می‌داد.

 

عزم روسیه برای فیلترینگ تلگرام به حدی راسخ بود که برای مقابله با این اقدام تلگرام، شروع به بستن IP های مذکور کرد و درمجموع، توانست جلوی فعالیت بیش از ۱۸ میلیون عدد از آن‌ها را بگیرد. کار تا حدی پیش رفته بود که این کشور حتی راضی شد برای دستیابی به هدف خود بخشی از خدمات پیام‌رسان بومی تم‌تم (TamTam) را نیز قربانی کرده و از دسترس خارج کند.

 

ژاروف در پاسخ به سؤال دیگری در رابطه با نگرانی نسبت به تأثیر بلاک شدن تلگرام در روسیه بر مختل شدن عملکرد کل اینترنت در این کشور افزود: «آنچه مشخص است ما همچنین هدفی نداریم، هدف ما این است که با کمترین اختلال برای کاربران خود، حکم دادگاه را عملی کنیم.» این کشور در قدم اول شروع به مذاکره با گوگل و آمازون کرد؛ زیرا ۶ میلیون آدرس شرکت آمازون درواقع نیمی از کل IP هایی است که این شرکت در اختیار دارد. همین مسئله باعث شده بود دو شرکت بزرگ آمریکا، ادامه‌ی فعالیت‌های خود در روسیه را مجدداً بررسی کنند.

 

درنهایت گوگل و آمازون تصمیم گرفتند، خدمات دامین فرانتیگ را مسدود کرده، راه دور زدن فیلترینگ را بستند. البته آمازون دلیل این کار را جلوگیری از انتشار بدافزارهای اینترنتی اعلام کرد. روسیه علاوه بر اقدامات بالا از گوگل و اپل نیز درخواست کرد برنامه‌ی تلگرام را از فروشگاه‌های خود حذف کنند.اقدامات یادشده در مرور زمان، باعث شد کاربران روسی تلگرام به سمت بسترهای مشابه حرکت کنند که نشان از موفقیت روسیه در عملکرد خود بود.

 

 

آیا فیلترینگ تلگرام در روسیه موفقیت‌آمیز بود؟

 

کشور ایران نیز مشابه روسیه، به‌دفعات از مقامات تلگرام درخواست کرده بود چندین کانال معاند را از دسترس خارج کند؛ اما این پیام‌رسان، حاضر به همکاری با نهادهای امنیتی ایرانی نشد.در زمان اغتشاش‌های دی‌ماه سال ۹۶، مقامات ایران به‌منظور مقابله با یک کانال تلگرامی که آشوب را رهبری می‌کرد، جلوی فعالیت تلگرام را گرفت. این شرایط برای چند هفته تا در دسترس قرار گرفتن مجدد پیام‌رسان مذکور ادامه پیدا کرد؛ اما حتی بعدازاین رویداد نیز بحث در مورد فیلترینگ تلگرام پایان نیافت. بعدازاین تاریخ، صحبت‌های متعددی از جانب مقامات مختلف کشوری، مطرح می‌شد و هرروز، حداقل یک خبر در مورد تلگرام، روی خروجی رسانه‌ها قرار می‌گرفت.

 

درنهایت ایران در تاریخ ۱۰ اردیبهشت، برای همیشه تلگرام را فیلتر کرد. البته در ابتدای انجام این کار، اینترنت داخلی با اختلالاتی مشابه با روسیه مواجه شد که به‌سرعت مرتفع گردید؛ زیرا علاوه بر این‌که گروهی از متخصصان کشور، نحوه‌ی عملکرد روسیه را بررسی و الگوی کار خود قرار داده بودند، با چالش تعویض IP تلگرام روبه‌رو نبودند. از سویی تقریباً هم‌زمان با شروع فیلترینگ در ایران، گوگل و آمازون ارائه خدمات دامین فرانتیگ را متوقف ساخته بودند و همین مسئله، از دیگر علت‌های موفقیت‌آمیز بودن فیلترینگ تلگرام در ایران بود.

 

بر اساس آخرین آمارهای ارائه‌شده، به نظر می‌رسد فعالیت نیمی از کانال‌های تلگرامی در این بستر متوقف‌شده است. تا به این لحظه، بر اساس آمار ارائه‌شده از برخی نهادهای داخلی، ایران در انجام فیلترینگ بسیار موفق‌تر از روسیه عمل کرده است؛ اما چالش‌های آن هنوز ادامه دارد و جنس این چالش‌ها، با روسیه متفاوت است.

 

تلگرام، همچنان دست‌وپا می‌زند

 

بلافاصله با شروع فیلترینگ تلگرام، برخی از کاربران، شروع به استفاده از فیلترشکن‌های گوناگون، برای دور زدن فیلترینگ و دسترسی به محتوای موردنظر خود کردند. این موضوع تا جایی پیش رفت که بر اساس گزارش تعدادی از رسانه‌های خارجی، ۲۵ عدد از ۳۰ برنامه‌ی محبوب ایرانی، به فیلترشکن تبدیل‌شده بودند. از طرفی تعدادی از کانال‌های ماهواره‌ای، رسانه‌های ضدانقلاب و خبرگزاری‌های خارجی شروع به معرفی انواع مختلفی از فیلترشکن‌ها کردند.

 

مسئله بالا چالش پیچیده‌ای را برای مقامات ایرانی ایجاد کرد؛ زیرا بسیاری از فیلترشکن‌های مورداستفاده‌ی مردم، خود جاسوس‌افزارهای خارجی هستند که اطلاعات کاربران را سرقت کرده، هدف اصلی فیلتر تلگرام را خنثی می‌کردند. به‌علاوه محمدجواد آذری جهرمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات نیز تأیید کرد، به علت عملیات فیلترینگ و روی آوردن مردم به برنامه‌های یادشده، کیفیت اینترنت ایران کاهش‌یافته است که البته با ضرب العجلی ۲۴ ساعته به اپراتورها سعی نمود این مسئله را برطرف سازد.

 

ازآنجایی‌که مقامات تلگرام دیگر نمی‌توانستند از دامین فرانتیگ برای دور زدن فیلترینگ استفاده کنند، خود پروتکل جدیدی به نام «MTproto» را به وجود آورند. این پروتکل به کاربران اجازه می‌دهد فیلترینگ را دور زده و به محیط آن وارد شوند.پروتکل MTproto عملکردی تقریباً مشابه با Https دارد؛ اما با تغییری قابل‌توجه و مخصوص به پیام‌رسان‌ها. پروتکل Https رابط میان کاربران و سرور است؛ اما در پروتکل MTProto انتقال پیام‌های رمزنگاری‌شده به‌صورت «کاربربه‌کاربر» (Client to Client) صورت می‌گیرد.

 

با توجه به مباحث مطرح‌شده به نظر می‌رسد ایران و روسیه تاکنون درزمینه‌ی فیلترینگ تلگرام عملکرد مطلوبی داشته‌اند؛ اما مقامات تلگرام نیز دست روی دست نگذاشته و سعی دارد به شیوه‌های مختلف مجدداً خود را به چرخه اطلاع‌رسانی برگردانند. برای مثال این شرکت قصد دارد از تابستان ۲۰۱۸، نمونه‌ی اولیه‌ی بستر بلاک چین خود را راه‌اندازی و آزمایش کند و در اواخر ۲۰۱۹ نیز آن را به‌سرعت عمومی منتشر سازد. این شرکت ادعا می‌کند یکی از فواید فناوری بالا، ارائه‌ی بستری غیرقابل فیلتر است. حال باید منتظر ماند و دید آیا این ادعا صحت دارد.

 

از سویی این ادعای تلگرام، امتحان بزرگی برای زیرساخت‌های ارتباطی دو کشور ایران و روسیه محسوب می‌شود و باید دید دو کشور، چه اقداماتی را برای مقابله با تحرکات آینده‌ی تلگرام انجام می‌دهند.

۴۹